Bukele en Ortega: hoe links kan verloederen

Van linkse revolutionair tot tiran-voor-het-leven: de voormalige sandinistische vrijheidsstrijders Daniel Ortega en zijn vrouw hebben besloten dat er in Nicaragua nooit meer verkiezingen zullen zijn. De dictatuur van de familie Ortega is niet minder abject dan die van Somoza, die in 1979 door Ortega’s eigen sandinisten werd verjaagd.

JAN VAN DER PUTTEN

In Latijns-Amerika zijn militaire staatsgrepen uit de mode. De meeste presidenten zitten tegenwoordig hun ambtstermijn gewoon uit. In sommige landen worden ze afgezet en opgesloten wegens corruptie of wanbeleid, of omdat ze de toorn van Trump hebben gewekt. In veel gevallen maakt het autoritaire beleid van de president een legercoup overbodig. Het bruinst bakken het de leiders van twee kleine Midden-Amerikaanse landen. Nayib Bukele Ortez van El Salvador en Daniel Ortega Saavedra van Nicaragua werden beiden democratisch gekozen. Beiden hebben zich meester gemaakt van de totale macht en zijn niet van plan die ooit nog op te geven.

Bukele is in eigen land razend populair. Vanwege zijn keiharde law-and-order-beleid wordt hij in heel rechts Latijns-Amerika op handen gedragen. Op elke honderd Salvadorianen zit er één in een megagevangenis, meestal zonder proces en meestal voor altijd. Ook zijn daar, tegen betaling, een paar honderd gedeporteerden opgeborgen die bij ICE-razzia’s in de VS waren opgepakt. De criminaliteit is verticaal gedaald, maar de rechtsstaat is achter de horizon verdwenen. Bukele heeft de grondwet die zijn herverkiezing verbood, laten wijzigen. En zo hebben alle Salvadorianen levenslang van hem gekregen.

Wrang dat de ‘coolste dictator van de wereld’ – eigen woorden – zijn politieke loopbaan is begonnen als lid van het Front Farabundo Martí voor Nationale Bevrijding (FMLN), de partij die voortkomt uit de gelijknamige guerrilla-coalitie. Tijdens de burgeroorlog in de jaren tachtig en begin jaren negentig vocht het FMLN tegen een bloeddorstige civiel-militaire dictatuur, die door de Amerikanen in het zadel werd gehouden. De FMLN-telg Bukele daarentegen is de lieveling van Donald Trump.

Daniel Ortega is nog veel verder dan Bukele afgedwaald van zijn politieke verleden. De nu tachtigjarige president van Nicaragua sloot zich op zijn achttiende aan bij het Sandinistisch Nationaal Bevrijdingsfront. Deze guerrillabeweging had de strijd aangebonden tegen Anastasio Somoza, de derde dictator van de familie Somoza. Verkiezingen waren een toneelstukje, waarin de dictator altijd de hoofdrol speelde. De aartsvader van de dynastie, Anastasio senior, was een perfecte Amerikaanse stroman. Hij was een meedogenloze dictator, over wie president Franklin Roosevelt historische woorden sprak: ‘Somoza may be a son of a bitch, but he's our son of a bitch.’ Voor Trump zou hij een ideale Latijns-Amerikaanse marionet zijn geweest.

Na een bankoverval door een guerrillacommando zat Ortega zeven jaar gevangen. Daarna werd hij een van de belangrijkste leiders van het gewapend verzet. In 1979 slaagden de sandinisten erin de laatste Somoza te verdrijven. Alles zou anders worden, beloofde de Junta van Nationale Wederopbouw, waarvan Ortega coördinator was. Vijf jaar later werd hij, midden in de oorlog tegen de Contra’s (door de VS gesteunde antisandinistische terroristen), tot president gekozen. In de verkiezingen van 1990 werd hij echter weggestemd. Daarmee kwam een eind aan de sandinistische revolutie en begon de wraak van Ortega.

In de beginjaren van de revolutie was Ortega de eerste onder zijns gelijken. Maar na zijn verkiezingsnederlaag wilde hij uitsluitend de eerste zijn, zonder gelijken. Hij werkte andere sandinistische leiders weg, voor zover zich die niet uit eigen beweging van hem afkeerden. Gezworen kameraden werden vijanden, en Ortega deed alles om zich alleen maar gehater te maken bij ieder partijlid dat hem niet gehoorzaamde of kritiek op hem had. In 2007 bereikte hij zijn doel: hij werd opnieuw tot president gekozen. Waarna hij stap voor stap een dictatuur vestigde die met haar meedogenloze repressie en verbijsterende corruptie de tijd van Somoza terugbracht. Desondanks blijft de nieuwe dictator zich nog altijd een linkse revolutionair noemen, en zo staat hij ook nog altijd in Washington te boek.

In alle verkiezingen sinds 2007 verzekerde Ortega zich vooraf van de overwinning door de oppositie nagenoeg uit te schakelen. Tijdens de campagne voor de stembusgang in 2021 liet hij alle belangrijke oppositiekandidaten gevangenzetten. Om niet in het gevang te belanden vluchtten steeds meer andersdenkenden het land uit. Onderhand heeft iedereen begrepen dat verzet tegen Ortega levensgevaarlijk is. In 2018 werden de grootste protesten sinds hij aan het bewind kwam, gesmoord in een bloedbad. Honderden mensen werden om het leven gebracht: 325 volgens de laagste opgave en 568 volgens de hoogste.

De macht achter Ortega’s troon was tot vorig jaar zijn echtgenote, vicepresident Rosario Murillo. Sinds vorig jaar, toen president Ortega plaats maakte voor twee ‘co-presidenten’, is ze de macht vóór zijn troon, want die machthebbers zijn Ortega zelf en zijn vrouw. Het echtpaar oefent een waar schrikbewind uit. Binnenlandse kritiek is totaal onmogelijk geworden, en internationale kritiek wordt beantwoord met maatregelen die het isolement van Nicaragua alleen maar groter maken. Bijvoorbeeld de verjaging of lidmaatschapsopzegging van internationale organisaties, of de verbreking van diplomatieke betrekkingen, zoals met Nederland en Italië. Door toedoen van Trump is de hulp van Venezuela en Cuba weggevallen, maar Nicaragua heeft nog wel de steun van twee andere totalitaire regimes: die van Rusland en China.

Op 19 juli van dit jaar, exact 47 jaar na de sandinistische overwinning op Somoza, rondden de co-presidenten hun oorlog tegen de democratie af met de bekendmaking dat verkiezingen voor altijd worden afgeschaft. Als Ortega doodgaat, wordt hij opgevolgd door zijn nu 75-jarige weduwe. En als die het loodje legt, is het de beurt aan een (of misschien twee) van hun acht kinderen. Let vooral op hun zoon Laureano.

Van linkse revolutionair tot patriarch van een familiedictatuur: hoe is het zo ver met Daniel Ortega kunnen komen? Lees daarvoor het in maart verschenen boek Een tropisch paradijs: Nicaragua en Centraal-Amerika van Holke Wierema, een sociaal-econoom die zich jarenlang heeft ingezet, eerst in Nicaragua en daarna in Nederland, voor het Midden-Amerikaanse land. In zijn boek komt ongeveer alles over Nicaragua aan bod, van de verovering door de Spanjaarden tot en met de verloedering van de zo hoopvol begonnen sandinistische revolutie. De afschaffing van de verkiezingen heeft hij niet meer kunnen meenemen.

Ook in Nicaragua heeft de revolutie zichzelf opgevreten. En ook in Nicaragua bleek de democratie een broos bouwsel, dat niet bestand bleek tegen de oude dictatoriale manieren. De autoritaire machtsstructuur van het sandinisme, zijn politieke verdeeldheid en pure machtshonger hebben een zware tol geëist. De Ortega’s zijn de Somoza’s van deze tijd.