Wat doet Aristoteles in China?

De westerse klassieken zijn in China bekender dan de Chinese
klassieken bij ons. Sinds de negentiende eeuw spelen
Aristoteles en de zijnen in het Hemelse Rijk een politieke rol.
Chinese chauvinisten hebben hen voor hun karretje gespannen,
of simpelweg gecanceld.

door JAN VAN DER PUTTEN

Edward Luttwak weet alles van oorlogen, staatsgrepen,
strategie, internationale politiek, geschiedenis, de opkomst van
China en nog veel meer. De nu 84-jarige strategische adviseur
van Amerikaanse presidenten, ministers en multinationals
schreef er even omstreden als baanbrekende boeken over. De
naspeuringen van deze Machiavelli van Maryland gaan ver
terug, tot het Romeinse en het Byzantijnse Rijk toe, en zelfs tot
de Ilias van Homerus. Vijftien jaar geleden ontdekte hij hoe
populair sommige westerse klassieken in China zijn. Alleen al
van de Ilias waren er vier verschillende vertalingen.
De relatie tussen China en Europa gaat zo’n tweeduizend
jaar terug. Rome was toen net een keizerrijk geworden en in
China heerste de Han-dynastie. In het oude Rome droegen schatrijke dames en later ook de hoogstgeplaatste mannen
kostbare gewaden van zijde die via de Zijderoute uit China was
geïmporteerd. De geschiedschrijvers Seneca de Jongere, Plinius
de Oudere en Tacitus maakten de moraliserende aantekening
dat die decadente kleding meer een onthullende dan een
bedekkende functie had. Mannen die zijde droegen vonden ze
verwijfd. Eeuwen later kreeg China bezoek van twee
Venetiaanse kooplieden, de gebroeders Polo, en waarschijnlijk
ook van de zoon van een van die twee. Diens sensationele
reisverhaal over het exotische China maakte in Europa diepe
indruk.
Daarna duurde het nog zo’n driehonderd jaar voordat het
Westen bekend raakte met de Chinese cultuur, en China met de
westerse. Dat was vooral het werk van geleerde jezuïeten. Met
hun eruditie hoopten ze zo veel indruk te maken dat de
Chinezen ook het geloof van die briljante paters zouden
omhelzen. De grondlegger van de Chinese missie was de
Italiaanse jezuïet Matteo Ricci, een uomo universale die begin
zeventiende eeuw vanwege zijn ontzagwekkende kennis
adviseur van de Chinese keizer werd.
Ricci meende dat confucianisme en christendom goed met
elkaar te verenigen waren. Hij vertaalde de klassieke
confuciaanse geschriften in het Latijn. Kong Fuzi, Meester Kong,
kreeg van hem een verlatijnste naam: Confucius. Hij vertaalde
ook westerse wetenschappelijke werken in het Chinees,
waaronder Elementen van de Griekse wiskundige Euclides. Hij
was de eerste buitenlander die in China werd begraven. Nog

altijd staat hij in hoog aanzien. Zijn graftombe bevindt zich in
de tuin van de Partijschool in Beijing, waarvan de leerlingen
worden klaargestoomd om partijbaas te worden.
Ricci en de na hem komende jezuïeten hebben in de
zeventiende en achttiende eeuw het westerse beeld gevormd
over China: een maatschappij waarin deugd en respect
regeerden en de keizer het voorbeeld van deugdzaamheid was.
Ze idealiseerden de Chinese samenleving in hoge mate, maar
dat kon niemand toen nog controleren. Hun beschrijvingen
sloegen sterk aan bij denkers van de Verlichting, en de
Founding Fathers van de Verenigde Staten hebben er nog over
gedacht om hun grondwet op confucianistische leest te
schoeien. Ideetje voor Trump?
Tegen het eind van de negentiende eeuw kregen veel
Chinese intellectuelen grote belangstelling voor de westerse
klassieke auteurs, vooral de Griekse. Die interesse was
allesbehalve toevallig. China was er in die tijd heel beroerd aan
toe. Het werd verscheurd door bloedige burgertwisten, verloor
oorlog na oorlog, moest de ene vernedering na de andere
ondergaan en begon steeds meer op een westerse kolonie te
lijken. Het voortbestaan van China zelf leek twijfelachtig te zijn
geworden.
Wat te doen om het land van de ondergang te redden? De
intelligentsia was verdeeld. Sommigen wilden al wat oud was
overboord zetten en het land inrichten als een westerse staat,
anderen wilden China moderniseren en daarvoor in de leer
gaan bij het Westen. Niet om het land te verwestersen, maar

om ideeën op te doen voor een nationale vernieuwing. Het
nieuwe China moest Chinees blijven, maar het moest wel
worden bevrijd van versteend confucianisme, met zijn nadruk
op hiërarchie en gehoorzaamheid. Overboord, die oude ballast.
Ideetje voor Xi Jinping?
Logisch dat de hervormers van toen ook te rade gingen bij
klassieke literaire, filosofische en historische grootmeesters als
Homerus, Plato, Thucydides en Aristoteles. Hun namen klinken
in het Chinees een beetje anders dan wij gewend zijn. Zo luidt
de transcriptie van de Chinese naam van Aristoteles ‘Yà l? shì
du? dé’. Vooral diens verhandeling Politica over
regeringssystemen werd verslonden. En zo werd de oude
wijsgeer indirect medeverantwoordelijk voor de val van het
Chinese keizerrijk in 1912 en voor de oprichting in 1919 van de
4 Mei Beweging door revolutionaire studenten – die op hun
beurt de twee jaar daarna gestichte communistische partij
inspireerden.
Tijdens de burgeroorlog tussen nationalisten en
communisten was er voor Homerus en de zijnen geen plaats,
en daarna tijdens de chaotische dictatuur van Mao Zedong nog
minder. Maar toen China zich na Mao openstelde, kwamen ook
de grootste Westerse klassieken weer terug, ditmaal in
gezelschap van maatschappijkritische figuren als Rousseau en
Voltaire. De Chinese Academie van Wetenschappen voerde de
nieuwe partijlijn uit. En zo werd in het Instituut voor
Buitenlandse Literatuur de studierichting Grieks en Latijn
ingevoerd.

Maar opnieuw werkte de bestudering van Aristoteles c.s.
averechts voor de autoriteiten. De kennis van hun werken
droeg bij aan de kritiek op het systeem, zijn corruptie en zijn
gebrek aan vrijheid. Uiteindelijk sloeg het systeem keihard
terug in het bloedbad van Tiananmen. Om nieuwe rebellieën te
voorkomen voerde de Partij daarna op alle scholen en
universiteiten een nieuw studievak in: patriottisme. Vooral
China’s roemrijke geschiedenis moet dienen om de jongeren
onvoorwaardelijke liefde bij te brengen voor vaderland en
Partij. Als de geschiedenis daarvoor onbruikbaar is, dan wordt
ze gewoon herschreven.
Ook westerse klassieke teksten zijn ingezet om het
patriottisme te bevorderen. Elke universiteit heeft een cursus
over Chinese beschaving, waarin een bloemlezing van politieke
en sociale Oudgriekse en Latijnse teksten worden behandeld.
Sommige worden geprezen omdat ze dezelfde nobele waarden
zouden verdedigen als die van de Partij – waarden die het
moderne Westen zou hebben verraden. Andere teksten worden
veroordeeld omdat ze waarden verkondigen die totaal niet
deugen en die het moderne Westen geërfd zou hebben.
Weinigen gaan echter zo ver als Jin Canrong. Deze hoogleraar
internationale betrekkingen heeft een probate methode
gevonden om van de hinderlijke Aristoteles af te komen: hij
beweert dat de grootste filosoof van het oude Griekenland nooit
heeft bestaan.